Wyobra\u017amy sobie wyj\u0105tkowo znudzonego chochlika redakcyjnego. Ten ma\u0142y dra\u0144 przej\u0105\u0142 kopert\u0119 z r\u0119kopisem \u201eOpowiada\u0144 Bizarnych\u201d Tokarczuk, zmieni\u0142 nazwisko autorki na\u00a0 Meluzyna Starthief i wys\u0142a\u0142 do Asimov\u2019s Science Fiction. O dziwo nikt si\u0119 nie zorientowa\u0142, \u017ce nie pasuj\u0105. \u00c0 rebours sympatyczn\u0105 humoresk\u0119 \u201eSabota\u017c funkcji celu\u201d Micha\u0142a Cholewy m\u00f3g\u0142by wys\u0142a\u0107 do Odry, Przekroju czy innego mainstreamowego \u015brodka nasennego<\/s> magazynu. Jednak jeden z tych tekst\u00f3w uznajemy za fantastyk\u0119, a drugie za nobliwy realizm magiczny. Dlaczego?<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n
Temat ten jest nieco dra\u017cliwy. Fantastyka tak d\u0142ugo cieszy\u0142a si\u0119 mocno poszlakowan\u0105 opini\u0105, \u017ce do dzi\u015b niekt\u00f3rzy straszliwie si\u0119 oburzaj\u0105, kiedy zarzuca im si\u0119, \u017ce j\u0105 pisz\u0105. Nawet je\u017celi od\u0142o\u017cymy na bok snobistyczny monokl, znad kt\u00f3rego patrz\u0105 na nas oburzeni, stwierdzenie co fantastyk\u0105 jest, a co jednak nie, nie jest takie trywialne. O ile bowiem nikt nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u201eDiuna\u201d to fantastyka, a \u201eNad Niemnem\u201d niespecjalnie, to kiedy spytamy czemu, robi si\u0119 trudniej.<\/p>\n\n\n\n
Fantastyka to najkr\u00f3cej m\u00f3wi\u0105c worek, do kt\u00f3rego wrzucamy fantasy, SF i horror. Dyskusje nad tym, czym jest ka\u017cda z tych sk\u0142adowych, toczy\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 intensywnie i definicji SF czy fantasy jest na p\u0119czki. Z fantastyk\u0105 jako ca\u0142o\u015bci\u0105 jest nieco trudniej. Jej granice wydaj\u0105 si\u0119 bardziej rozmyte ni\u017c ka\u017cdego z jej element\u00f3w. M\u0105drzy ludzie (a przynajmniej wiki) m\u00f3wi\u0105, \u017ce z fantastyk\u0105 mamy do czynienia, kiedy wykreowany przez ni\u0105 \u015bwiat w \u201eca\u0142o\u015bci, lub w cz\u0119\u015bci r\u00f3\u017cni si\u0119 od rzeczywisto\u015bci, np. przez dodanie element\u00f3w nadnaturalnych, lub stworzonej przez autora technologii1<\/a><\/sup>\u201d. O ile na pierwszy rzut oka ta definicja jest niez\u0142a2<\/a><\/sup>, to w szczeg\u00f3\u0142ach przewraca si\u0119 i rozwala sw\u00f3j g\u0142upi ryj. Ka\u017cdy tekst kultury tworzy \u015bwiat nieistniej\u0105cy, r\u00f3\u017cny od rzeczywisto\u015bci. Mo\u017cemy teraz rozdrabnia\u0107 si\u0119 i dyskutowa\u0107 o tym, \u017ce Shire nie istnieje w zupe\u0142nie inny i bardziej interesuj\u0105cy spos\u00f3b od Soplicowa3<\/a><\/sup>, ale jest to r\u00f3wnia pochy\u0142a, kt\u00f3r\u0105 zjedziemy wprost w stert\u0119 piasku reprezentuj\u0105c\u0105 od 2,5 tysi\u0105ca lat paradoks stosu.<\/p>\n\n\n\n Ugrz\u0119\u017ani\u0119cie w niej niestraszne jest r\u00f3\u017cnym sferycznie symetrycznym, obiektywnym doktorom literaturoznawstwa, kt\u00f3rzy z wysoko\u015bci swoich katedr z ko\u015bci s\u0142oniowej przywo\u0142uj\u0105 definicje i dystynkcj\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mog\u0105 og\u0142asza\u0107, co jest powa\u017cn\u0105 proz\u0105, a co gatunkiem po\u015bledniejszym. Na szcz\u0119\u015bcie s\u0142uchanie ich opinii nie jest obowi\u0105zkowe.<\/p>\n\n\n\n Jest drugie, zupe\u0142nie inne podej\u015bcie przenosz\u0105ce ci\u0119\u017car rozr\u00f3\u017cnienia gatunkowego z ekspertek na interesariuszy. Frederick Pohl mawia\u0142, \u017ce opowiadanie wtedy nale\u017cy do SF, kiedy po jego opublikowaniu kierowane przez niego Galaxy nie straci zbyt wielu prenumerator\u00f3w. Campbell z kolei powiedzia\u0142, \u017ce \u201eOpowiadania science fiction s\u0105 tym, co kupuj\u0105 wydawcy science fiction.\u201d Obie te na pierwszy rzut oka humorystyczne definicje mo\u017cemy spokojnie rozszerzy\u0107 z SF na ca\u0142\u0105 fantastyk\u0119.<\/p>\n\n\n\n Wspomniane wcze\u015bniej opowiadanie Cholewy jest wi\u0119c fantastyk\u0105 nie dlatego, \u017ce por\u00f3wnujemy je z jak\u0105\u015b plato\u0144sk\u0105 ide\u0105 tekstu fantastycznego i stwierdzamy, \u017ce jest dostatecznie podobne. Nie dlatego, \u017ce spe\u0142nia t\u0105 czy inn\u0105 definicj\u0119, a w jego strukturze czy antura\u017cu wykrywamy szczeg\u00f3lne konstrukcje i na tej podstawie diagnozujemy fantastyk\u0119 niczym doktor House. Ten tekst jest fantastyk\u0105 dlatego, \u017ce zosta\u0142 opublikowany w magazynie wydaj\u0105cym fantastyk\u0119, a fani potwierdzili to, mianuj\u0105c go do nagrody Zajdla. Gdyby ten sam tekst wydrukowa\u0107 w dwumiesi\u0119czniku poet\u00f3w violentnych i przyzna\u0107 mu nagrod\u0119 \u201eOrle pi\u00f3ro\u201d, fantastyk\u0105 by nie by\u0142. Fandom by\u0142 zawsze demokratyczn\u0105 grup\u0105. Dlatego takie wsp\u00f3lnotowe okre\u015blanie granic znacznie bardziej le\u017cy mi na sercu. Precz z esencjalizmem, precz z akademikami! Sami wiemy lepiej, co jest fantastyk\u0105. Oni mog\u0105 co najwy\u017cej przyj\u0105\u0107 nasze decyzje i zastanawia\u0107 si\u0119, jak to sensownie opisa\u0107. Deskryptywizm, a nie preskryptywizm.<\/p>\n\n\n\n Tyle \u017ce nie do ko\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n Esencjalizm, czyli przekonania, \u017ce s\u0105 jakie\u015b niezale\u017cne cechy, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce tekst fantastyk\u0105 jest lub nie, ma swoje zalety. Tyyylko nie tam, gdzie si\u0119 spodziewamy. Mo\u017cna go mianowicie u\u017cywa\u0107 do bicia po g\u0142owie fetyszyst\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Kojarzycie ten mechanizm, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce je\u017celi jakiej\u015b osobie odpowiednio du\u017co ludzi wmawia, \u017ce jest beznadziejna i nic nie warta, to ona po pewnym czasie zaczyna w to wierzy\u0107? Tak w\u0142a\u015bnie jest z fantastyk\u0105. Tak d\u0142ugo wmawiano nam, \u017ce to niewiele warte opowie\u015bci o robieniu piu, piu z laserka i magicznych mieczach, \u017ce nawet cz\u0119\u015b\u0107 z nas w to uwierzy\u0142a. W \u015brodowisku popularny jest pogl\u0105d, \u017ce fantastyka to nie oddzielny, pe\u0142noprawny gatunek a sztafa\u017c. Przeno\u015bne dekoracje z wodewilowego teatru, w kt\u00f3rych mo\u017cna wystawi\u0107 dowoln\u0105 tre\u015b\u0107, by zyska\u0142a ona miano fantastyki. Bierzemy krymina\u0142, posypujemy \u015bwie\u017cymi wampirami i mamy urban fantasy. Powie\u015b\u0107 wojenno-marynistyczna po domieszaniu statk\u00f3w kosmicznych staje si\u0119 military SF. W tej optyce fantastyka nie ma \u017cadnej esencji, a diagnozujemy j\u0105 tylko po dekoracjach \u2013 fetyszach. S\u0105 pier\u015bcienie przeznaczenia lub skoki w nadprzestze\u0144? To fantastyka.<\/p>\n\n\n\n Jest to pogl\u0105d tyle\u017c u\u017cyteczny i prosty w u\u017cyciu, co fa\u0142szywy. Nie b\u0119d\u0119 tu rozrywa\u0142 szat nad literatur\u0105 posuwisto-zwrotn\u0105, gdzie bohaterowie opr\u00f3cz nadnaturalnie wielkich stukaczy4<\/a><\/sup> maj\u0105 przyprawione spiczaste uszy i pyta\u0142: \u201eCZY TO FANTASTYKA?!\u201d. Fetyszyst\u00f3w bowiem \u0142atwiej i ciekawiej zaatakowa\u0107 na gruncie science fiction, np. tosterem.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Nalo Hopkinson, Cory Doctorow s\u0105 pod tym wzgl\u0119dem do cna esencjalistami. Przekonanymi, \u017ce technologia i nauka s\u0105 dla SF tak wa\u017cne, \u017ce samo ich wyst\u0119powanie nie wystarcza. O SF ich zdaniem mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 wtedy, kiedy opisuje ona konsekwencje technologii dla cz\u0142owieka i spo\u0142ecze\u0144stwa. Czyli to, \u017ce w powie\u015bci mamy skakanie przez wormhole, nie wystarczy. Potrzebne jest np. opisanie jak takie podr\u00f3\u017ce (i wynikaj\u0105ca z nich r\u00f3\u017cnica w up\u0142ywie czasu) wp\u0142yn\u0105 na alienacje bohatera. Jak m\u00f3wi stare przys\u0142owie pszcz\u00f3\u0142: \u201eJe\u017celi chcesz napisa\u0107 dobr\u0105 SF, wymy\u015bl jak\u0105\u015b technologie i zastan\u00f3w si\u0119, kto b\u0119dzie przez ni\u0105 nieszcz\u0119\u015bliwy\u201d.<\/p>\n\n\n\n Unikalno\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cek Neala Stephensona bierze si\u0119 z tego, \u017ce potrafi t\u0119 metod\u0119 konstrukcji zastosowa\u0107 do czas\u00f3w historycznych. Zrobi\u0142 to w cyklu barokowym i teraz powtarza ten myk (w spos\u00f3b wielokrotnie bardziej przyst\u0119pny) w \u201ePolostan\u201d. Nauka i technologia lat 30 jest tam wsz\u0119dzie. Na randkach, podczas kt\u00f3rych bohaterka s\u0142ucha o modelu atomu, na wystawie \u015bwiatowej w Chicago, gdzie pracuje, nawet konstrukcja Tommy Guna ma znaczenie. Ci\u0105\u017ca bohaterki te\u017c jest zdeterminowana technologi\u0105. Ogl\u0105damy \u015bwiat na progu zmiany paradygmatu i patrzymy, jak z nim zmieniaj\u0105 si\u0119 ludzie. To jest czyste science fiction, tyle \u017ce bez \u017cadnych fetyszy. Podobnie jeden z najbardziej cyberpunkowych tekst\u00f3w ostatnich lat \u2013 \u201eUnauthorized bread\u201d Doctorowa to historia na wskro\u015b fantasyczna. Chocia\u017c w historii o kobiecie, kt\u00f3ra jailbreakuje sw\u00f3j toster, nie ma neon\u00f3w, monostrzy i innych cyberpunkowych fetyszy. Z tego samego tomu pochodzi te\u017c opowiadanie Radicalized. O tym, jak odmowa p\u0142atno\u015bci za leczenie przez ameryka\u0144skich ubezpieczycieli (te\u017c technologia, tylko \u017ce finansowa), doprowadza do fali terroru5<\/a><\/sup>. Wydano to pi\u0119\u0107 lat przed zab\u00f3jstwem Briana Thompsona, CEO UnitedHealthcare.<\/p>\n\n\n\n Czy podobnie da si\u0119 napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 fantasy, kt\u00f3ra b\u0119dzie zawiera\u0142a esencje gatunku, a nie b\u0119dzie mia\u0142a \u017cadnych fetyszy typowych dla niego? Nie wiem, ale bardzo chcia\u0142bym tak\u0105 zobaczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n Przy czym niezale\u017cnie czy m\u00f3wimy o esencjalistach, fetyszystach, czy sferycznie symetrycznych lingwistach, problem \u201eCzy to jest fantastyka?\u201d interesuje mo\u017ce k20 os\u00f3b w tym kraju. Par\u0119 akapit\u00f3w temu pomstowa\u0142em na akademik\u00f3w, a sam od trzech stron pisz\u0119 o problemie, kt\u00f3ry jest istotny tylko dla os\u00f3b siedz\u0105cych bardzo g\u0142\u0119boko w temacie. Je\u017celi wejd\u0119 do ksi\u0119garni, zakr\u0119c\u0119 w powietrzu zdech\u0142ym szczurem to najprawdopodobniej trafi\u0119 w cz\u0142owieka, kt\u00f3ry rozpozna fantastyk\u0119 od literatury werystycznej bez chwili wahania. Najwy\u017cej w przyp\u0142ywie w\u0105tpliwo\u015bci sprawdzi ilo\u015b\u0107 futrzanego bikini na ok\u0142adce. Je\u017celi powt\u00f3rz\u0119 t\u0119 operacj\u0119 balistyczno-losuj\u0105ca na konwencie (im mniejszym, tym lepiej), jest spora szansa, \u017ce zamiast prostego rozpoznania czeka mnie d\u0142uga dyskusja o naturze fantastyki.<\/p>\n\n\n\n Po co nam to rozr\u00f3\u017cnienie? Po co bicie piany o to, co nas kr\u0119ci? To nie jest tak, \u017ce fantastykologowie potrzebuj\u0105 dok\u0142adnej diagnozy, \u017ceby wiedzie\u0107, kt\u00f3rej metody badawczej u\u017cy\u0107 do analizy tekstu. O ile si\u0119 orientuj\u0119, nie ma tak\u017ce przepis\u00f3w, kt\u00f3re zabraniaj\u0105 np. za\u017cywania sepulek bez towarzysz\u0105cego czytania fantastyki i tylko fantastyki. Nikt tego nie sprawdza.<\/p>\n\n\n\n Troch\u0119 rozumiem jeszcze potrzeb\u0119 rozr\u00f3\u017cnienia wewn\u0105trz gatunku. W dzisiejszych czasach, kiedy oczekiwania czytelnik\u00f3w potrafi\u0105 by\u0107 bardzo wyspecjalizowane6<\/a><\/sup>, dobrze jest m\u00f3c \u0142atwo okre\u015bli\u0107, z jakim podgatunkiem mamy do czynienia. Powiedzmy sobie jednak szczerze, ta ocena nie odbywa si\u0119 na podstawie \u017cadnych ze wspominanych w tym tek\u015bcie kryteri\u00f3w. Klasyfikuj\u0105cym nie jest tu akademik, fandomitki czy czasem nawet autor. Decyzja ta odbywa si\u0119 mi\u0119dzy wydawczyni\u0105 a projektantk\u0105 ok\u0142adki. Wizualny kod jest tutaj tak mocny, \u017ce poszczeg\u00f3lne podgatunki rozpoznamy na pierwszy rzut oka. Je\u017celi co\u015b ma esy-floresy i wielki tytu\u0142 fancy czcionka, to jest to prawdopodobnie romantasy itd. Cho\u0107 i tu zdarzaj\u0105 si\u0119 rozczarowania czy przypadki celowego wprowadzenia czytelnika w b\u0142\u0105d7<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego lubimy to robi\u0107 tak bardzo, \u017ce czasem w poszukiwaniu definicji i granic fantastyki potrafimy zgubi\u0107 z niej rado\u015b\u0107? Zacznijmy od prostszych pyta\u0144: Czy wolno skuba\u0107 kury w pi\u0105tek po zmroku? Na kt\u00f3r\u0105 wypada nastawi\u0107 linuxowego crona z zestawem codziennych task\u00f3w8<\/a><\/sup>? Spo\u0142eczno\u015bci (im mniejsze i bardziej zagro\u017cone, tym bardziej) tworz\u0105 systemy zwyczaj\u00f3w i nakaz\u00f3w, \u017ceby odr\u00f3\u017cnia\u0107 swoich od obcych. Nasz b\u0119dzie wiedzia\u0142, \u017ce nie mo\u017cna zapina\u0107 dolnego guzika marynarki, a cz\u0142onek klasy robotniczej, kt\u00f3ry w\u0142o\u017cy garnitur, pope\u0142ni faux-pas i si\u0119 zdemaskuje. Osoby oko\u0142ofantastyczne tak d\u0142ugo by\u0142y traktowane z buta przez literacki mainstream (z powodu prowerbialnego skubania kur w niew\u0142a\u015bciwych godzinach), \u017ce intensywne autodefiniowanie sta\u0142o si\u0119 mechanizmem obronnym. Po pierwsze stawianie definicji pozwala wyra\u017anie odr\u00f3\u017cni\u0107 nas (kreatywnych fantast\u00f3w) od nich (nad\u0119tych mainstreamowicz\u00f3w). Po drugie, wytyczenie granic gatunku zmienia perspektyw\u0119, to my nagle jeste\u015bmy w \u015brodku, a oni zostaj\u0105 wyrzuceni na zewn\u0105trz, poza nawias. Fandom jest reakcj\u0105 obronn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Chocia\u017c pewien poziom ojkofilii jest dla budowania wsp\u00f3lnoty przydatny. Mo\u017cna to te\u017c doprowadzi\u0107 do ekstremum. Jak pewne kibolskie grupy9<\/a><\/sup> tak d\u0142ugo i tak dok\u0142adnie zastanawiaj\u0105ce si\u0119, czy co\u015b jest prawdziwym SF, czy niegodnym uwagi fantasy, \u017ce trac\u0105 zupe\u0142nie z oczu, czy jest to dobry tekst.<\/p>\n\n\n\n Ta \u015bcie\u017cka ku ciemnej stronie mocy jest tym bardziej niebezpieczna, \u017ce w ostatnich 20 latach fantastyka przemiesza\u0142a si\u0119 z mainstreamem bardziej ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej. Na \u015bwiecie jest mn\u00f3stwo doros\u0142ych ludzi, kt\u00f3rzy od dziecka obcuj\u0105 z Harry Potterem czy Marvelem, nie wiedz\u0105c, \u017ce jest co\u015b takiego jak fandom. Co wi\u0119cej, najprawdopodobniej nie czuj\u0105 potrzeby rozmawiania o tym, czym si\u0119 r\u00f3\u017cni fantastyka. Nasze granice strasznie si\u0119 rozszerzy\u0142y i rozmy\u0142y jednocze\u015bnie. Niezale\u017cnie wi\u0119c czy, droga czytelniczko, widzisz fantastyk\u0119 w zgodzie interesariuszy, czy w spe\u0142nieniu definicji akademika, zastan\u00f3w si\u0119, prosz\u0119, czy nie warto zburzy\u0107 tych granic do ko\u0144ca. Zapomnie\u0107 o nich. Mo\u017ce wtedy par\u0119 os\u00f3b z mainstreamu ze zdziwieniem godnym pana Jourdain dowie si\u0119, \u017ce pisuj\u0105 fantastyk\u0119. Wyobra\u017amy sobie wyj\u0105tkowo znudzonego chochlika redakcyjnego. Ten ma\u0142y dra\u0144 przej\u0105\u0142 kopert\u0119 z r\u0119kopisem \u201eOpowiada\u0144 Bizarnych\u201d Tokarczuk, zmieni\u0142 nazwisko autorki na\u00a0 Meluzyna Starthief i wys\u0142a\u0142 do Asimov\u2019s Science Fiction. O dziwo nikt si\u0119 nie zorientowa\u0142, \u017ce nie pasuj\u0105. \u00c0 rebours sympatyczn\u0105 humoresk\u0119 \u201eSabota\u017c funkcji celu\u201d Micha\u0142a Cholewy m\u00f3g\u0142by wys\u0142a\u0107 do Odry, Przekroju czy innego mainstreamowego \u015brodka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1358,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"[{\"content\":\"\u00a0Henryk Dubowik, Fantastyka w literaturze polskiej: dzieje motyw\u00f3w fantastycznych w zarysie<\/em>, wyd. I, Bydgoszcz 2017, s. 7.\u00a0
Ps. Tekst pierwotnie zosta\u0142 wys\u0142any na konkurs Jaskra Publicystycznego. Mimo i\u017c nie znalaz\u0142 uznania jury, uwa\u017cam \u017ce przeznaczeniem publicystyki jest bycie opublikowanym, dlatego l\u0105duje na blogu. <\/p>\n\n\n
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\u21a9\ufe0e<\/a><\/li>
\",\"id\":\"7fdb3d5d-3212-4755-bdf0-db3d68967987\"},{\"content\":\"\u00a0Z kolei definicja realizmu magicznego na Wikipedii jest tak zagmatwana, \u017ce nawet nie pr\u00f3bowa\u0142em jej do czegokolwiek u\u017cy\u0107.
\",\"id\":\"06c57c3c-6a25-4728-b09f-dc2e90bb9f22\"},{\"content\":\"\u00a0\u00a0Spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych pomys\u0142\u00f3w na to ca\u0142kiem pasuje mi ten wychodz\u0105cy od Joanny Russ. Realizm to pisanie o tym co mo\u017cliwe, Fantasy o tym co ewidentnie niemo\u017cliwe, a SF o tym co do mo\u017cliwo\u015bci czego\u015b musimy by\u0107 jeszcze agnostykami z braku wiedzy.
\",\"id\":\"78247e9c-e87b-43bc-9c35-0cb571486857\"},{\"content\":\"\u00a0Arthur C. Clarke odr\u00f3\u017cnia\u0142 fantasy od SF, twierdz\u0105c \u017ce fantasy to co\u015b, co nigdy nie zaistnieje, cho\u0107 bardzo by\u015bmy chcieli.
\",\"id\":\"97ce53fc-0f2f-4852-9e00-766461839ae5\"},{\"content\":\"\u00a0\u00a0Arthur C. Clarke odr\u00f3\u017cnia\u0142 SF od fantasy, twierdz\u0105c \u017ce SF pisze o rzeczach, kt\u00f3rych bardzo by\u015bmy nie chcieli, a kt\u00f3re prawdopodobnie si\u0119 wydarz\u0105.\u00a0
\",\"id\":\"558a403b-5917-4ecc-8d95-73fdacdeac26\"},{\"content\":\"\u00a0Poprosze co\u015b z wilko\u0142akami, motywem lovers to enemies, ale koniecznie bez \u017cadnych wybra\u0144c\u00f3w i przepowiedni. No i oczywi\u015bcie slowburn.\u00a0
\",\"id\":\"659eb1c4-1aa0-4159-b479-fa27e097d2ed\"},{\"content\":\"\u00a0Patrz\u0119 na ciebie \u017c\u00f3\u0142ta ksi\u0105\u017cka z cyberpunkiem na ok\u0142adce.\",\"id\":\"cb5c664a-2e99-47c1-8e52-263591dc691b\"},{\"content\":\"\u00a021:37 rzecz jasna.
\",\"id\":\"885e8add-39e2-44ea-be1b-8bd25bbfd370\"},{\"content\":\"PFFN\",\"id\":\"101c2619-370d-43cc-8554-bcb67598dec7\"}]"},"categories":[3],"tags":[168,166],"class_list":["post-1357","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-felietony","tag-fantastyka","tag-literatura"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1357","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1357"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1357\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1359,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1357\/revisions\/1359"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1358"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1357"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1357"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolekniewiary.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1357"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}