Nie dlatego, \u017ce czytaj\u0105c j\u0105, mo\u017cemy p\u0119dzi\u0107 kosmicznym my\u015bliwcem przez purpurowe niebo nad planet\u0105 inteligentnych kazuar\u00f3w, czy razem z bohaterk\u0105 tratowa\u0107 sanda\u0142ami z\u0142ote trony tyran\u00f3w Hyperborei. Fantastyka jest podr\u00f3\u017c\u0105 do lepszego \u015bwiata dlatego, \u017ce jak \u017cadna inna literatura dotyka \u015bwiata, kt\u00f3ry widzicie za oknem i naszej relacji z nim. Pomaga czyni\u0107 go lepszym.<\/p>\n\n\n\n
Si\u0142a fantastyki nie bierze si\u0119 z eskapizmu. Cho\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 oderwania si\u0119 od codziennych problem\u00f3w jest jej pi\u0119kn\u0105 i wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. Czasem ka\u017cdy potrzebuje oddechu i perspektywy \u2013 a moja ulubiona literatura dostarcza go nawet lepiej ni\u017c Stardew Valley.<\/p>\n\n\n\n
W sercu Fantastyki le\u017cy pytanie: Co gdyby? Co stanie si\u0119, gdy b\u0119dziemy mogli si\u0119gn\u0105\u0107 gwiazd? Co by si\u0119 sta\u0142o ze spo\u0142ecze\u0144stwem, gdyby magia istnia\u0142a, co gdyby obok nas \u017cy\u0142y wampiry i wilko\u0142aki? Tego typu pytania i lepsze lub gorsze pr\u00f3by odpowiedzi na nie buduj\u0105 gmach fantastyki.<\/p>\n\n\n\n
Ok, ale czemu mieliby\u015bcie czyta\u0107 o ludziach robi\u0105cych piu, piu z laserka, czy p\u00f3\u0142nagich barbarzy\u0144skich mi\u0119\u015bniakach? Chocia\u017c zabrzmi to paradoksalnie, postawi\u0119 tez\u0119, \u017ce fantastyka pisze o rzeczach bli\u017cszych wsp\u00f3\u0142czesnemu odbiorcy ni\u017c literatura g\u0142\u00f3wnego nurtu, o wielkiej literaturze znanej ze szko\u0142y nie wspominaj\u0105c. Co bowiem ty siedz\u0105ca na widowni osobo masz wsp\u00f3lnego z bohaterami Braci Karamazow? Dzieli was 140 lat i tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, \u017cyjecie w zupe\u0142nie innej kulturze. To, co zostanie po odrzuceniu rzeczy, kt\u00f3re si\u0119 zdezaktualizowa\u0142y to og\u00f3lne m\u0105dro\u015bci o naturze lucka godne Paula Coelho.<\/p>\n\n\n\n
Tu wchodzi pierwsza z ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142bym wam poleci\u0107. \u201eMa\u0142y brat\u201d Corego Doctorowa. Jej sercem jest technologia \u2014 i to przera\u017caj\u0105co aktualna. W \u015bwiecie ksi\u0105\u017cki rz\u0105d stan\u00f3w zjednoczonych po zamachu terrorystycznym wprowadza szerok\u0105 inwigilacj\u0119 obywateli. Szukaj\u0105c kolejnych terroryst\u00f3w, ogranicza wolno\u015b\u0107 i prywatno\u015b\u0107 zwyk\u0142ych ludzi. Ksi\u0105\u017cka opowiada o grupie nastolatk\u00f3w pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 technikami kryptograficznymi i open sourcowym oprogramowaniem do organizacji mini ruchu oporu i obrony prywatno\u015bci. W \u015bwiecie Post-pegasusa i korporacji, kt\u00f3re odzieraj\u0105 nas z prywatno\u015bci dla paru cent\u00f3w zysku, jest straszliwie niebezpiecznie aktualna.<\/p>\n\n\n\n
Pono\u0107, \u017ceby napisa\u0107 dobre science fiction, wystarczy wymy\u015bli\u0107 nowa technologia i zastanowi\u0107 si\u0119 kto b\u0119dzie przez ni\u0105 nieszcz\u0119\u015bliwy. Doctorow jak Juliusz Verne opisuje technologie na granicy dost\u0119pno\u015bci, ale pokazuje nie tylko tych, kt\u00f3rych unieszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105, ale te\u017c tych, z kt\u00f3rych robi\u0105 bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Science fiction patrzy w prz\u00f3d \u2013 w przysz\u0142o\u015b\u0107 i dlatego jest aktualne. Pozostaje wierne maksymie Czerwonej Kr\u00f3lowej z Alicji w krainie czar\u00f3w \u2013 trzeba biec ca\u0142y czas do przodu, \u017ceby sta\u0107 w miejscu. Za pierwsza powie\u015b\u0107 science fiction uznaje si\u0119 Frankensteina Mary Shelley. Napisana w tle startuj\u0105cej rewolucji przemys\u0142owej, kiedy \u015bwiat zacz\u0105\u0142 zmienia\u0107 si\u0119 tak szybko, \u017ce przesta\u0142y nam wystarcza\u0107 powtarzane od pokole\u0144 przypowie\u015bci i ba\u015bnie. Potrzebowali\u015bmy nowych historii ostrzegaj\u0105cych o rzeczach, kt\u00f3re dopiero nadejd\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Rola Fantastyki, a zw\u0142aszcza science fiction nie jest jednak przewidywanie przysz\u0142o\u015bci. Ray Bradbury \u2013 autor Kronik marsja\u0144skich powiedzia\u0142: \u201eNie zajmuje si\u0119 przewidywaniem przysz\u0142o\u015bci, a zapobieganiem im\u201d. Harry Harrison nie pisa\u0142 o zielonej po\u017cywce, dlatego \u017ce przewidywa\u0142, \u017ce nied\u0142ugo b\u0119dziemy \u017cywi\u0107 si\u0119 przetworzonymi ludzkimi zw\u0142okami. Pisa\u0142, bo chcia\u0142 temu zapobiec.<\/p>\n\n\n\n
I tu dochodzimy do drugiej polecajki. \u201eCalculating stars\u201d Mary Robinette Kowal, to ksi\u0105\u017cka o programie kosmicznym w nieco alternatywnym \u015bwiecie. Meteoryt, kt\u00f3ry spad\u0142 na ziemi\u0119 w latach 50, rozpoczyna cykl zmian w naszej atmosferze. Te sprawiaj\u0105, \u017ce nied\u0142ugo ziemia przestanie nadawa\u0107 si\u0119 do zamieszkania (znajome?). Rozpoczyna si\u0119 przyspieszony plan podboju kosmosu, \u017ceby cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 ludzi przetrwa\u0142a katastrofalne zmiany klimatu na ziemi. To nie ostrze\u017cenie jednak stanowi o sile tej ksi\u0105\u017cki, lecz bohaterowie. G\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 jest kobieta, kt\u00f3ra zaczyna od obs\u0142ugi komputer\u00f3w (poczytajcie sobie o pocz\u0105tkach informatyki, kto obs\u0142ugiwa\u0142 pierwsze IBM-y) z pragnieniem zostania astronautk\u0105. Bohaterka jest postaci\u0105 z krwi i ko\u015bci, z wadami i problemami, jest ludzka. Taka, z kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy si\u0119 uto\u017csamia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Nie ma tu te\u017c prostego techno optymizmu \u2013 wr\u0119cz przeciwnie autorka ci\u0105gle przypomina nam, \u017ce sam rozw\u00f3j technologiczny nie wystarczy bez towarzysz\u0105cych mu zmian spo\u0142ecznych. Nasza bohaterka ci\u0105gle \u015bciera si\u0119 z konserwatywnym spo\u0142ecze\u0144stwem elit USA lat 60. Te starcia i jej walka z uprzedzeniami nie s\u0105 tak odleg\u0142e, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
OK, ale to wszystko piu, piu z laserka. A w jaki spos\u00f3b Ci p\u00f3\u0142nadzy barbarzy\u0144cy s\u0105 mi bliscy, czyli co z Fantasy?<\/p>\n\n\n\n
Literatura fantasy taka, jaka wyrasta z prozy Tolkiena i z przyg\u00f3d Conana barbarzy\u0144cy patrzy raczej w g\u0142\u0105b ni\u017c w przysz\u0142o\u015b\u0107. Ze swad\u0105 i \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3rej pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w g\u0142\u00f3wnym nurcie rozk\u0142ada na czynniki pierwsze i sk\u0142ada na nowo mity i legendy tkwi\u0105ce u podstaw naszej kultury. Dekonstruuje je, pokazuj\u0105c ich nowe strony i pozwalaj\u0105c na nie spojrze\u0107 z nieznanej wcze\u015bniej perspektywy.<\/p>\n\n\n\n
We\u017amy takiego \u201eSzninkla\u201d. To zamkni\u0119ta komiksowa historia Van Hamma i Rosi\u0144skiego. Biblijna w swoich \u017ar\u00f3d\u0142ach, lecz fantastyczna w formie. Opowiada histori\u0119 Szninkla (taki pseudo hobbit) imieniem J\u2019on, przypadkowo wybranego przez boga i obwo\u0142anego wybra\u0144cem, zbawicielem swojego ludu. Tylko po to, by po kr\u00f3tkiej pr\u00f3bie zmiany \u015bwiata mia\u0142 umrze\u0107 ukrzy\u017cowany na monolicie rodem z odysei kosmicznej. Autorzy przestawiaj\u0105 biblijno-religijne klocki historii Hioba, Chrystusa, ale i czysto fantastyczne tropy Froda i Bilba. Jak ka\u017cdy dobry tekst kultury ten komiks mo\u017cna interpretowa\u0107 na wielu p\u0142aszczyznach i zostawi nas z wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015bci\u0105 pyta\u0144 ni\u017c odpowiedzi.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze do niedawna fantasy by\u0142o strasznie europocentryczne, teraz na szcz\u0119\u015bcie dochodz\u0105 do tego nowe \u017ar\u00f3d\u0142a historii, bij\u0105ce poza \u015bwiatem bia\u0142ego cz\u0142owieka i pokazuj\u0105ce nam jeszcze wi\u0119cej nowych wspania\u0142ych punkt\u00f3w widzenia. Afrofuturyzm wstawi\u0142 nog\u0119 w drzwi a teraz dziesi\u0105tki powie\u015bci i opowiada\u0144 etnofantasy pokazuj\u0105 jak zmiana punktu widzenia, otwiera nam nowe mo\u017cliwo\u015bci interpretacji znanych historii.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy pyta\u0142em znajomych o to, jakie ksi\u0105\u017cki poleciliby pocz\u0105tkuj\u0105cym, od razu pojawi\u0142 si\u0119 Lovecraft. Tytan kosmicznego horroru, tw\u00f3rca Mit\u00f3w Ktulu. Pomy\u015bla\u0142em, jednak \u017ce zamiast niego lepiej polec\u0119 wam ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eMexican Gothic\u201d, Silvii Moreno-Garcii. To te\u017c kosmiczny horror najwy\u017cej pr\u00f3by, ale pisany z unikatowej postkolonialnej perspektywy. G\u0142\u00f3wna bohaterka nie do\u015b\u0107, \u017ce mierzy si\u0119 ze z\u0142em sprzed eon\u00f3w, to jeszcze patrzy na to przez pryzmat pyta\u0144 o w\u0142adz\u0119, rasizm i pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 kobiet w spo\u0142ecze\u0144stwie. Wszystko w g\u0119stym sosie gotyckiej powie\u015bci. Serio, zamiast czyta\u0107 Zew Cthulhu, przeczytajcie t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Fantasy potrafi nas zabra\u0107 tam, gdzie chcia\u0142by i\u015b\u0107 postmodernizm, ale nie ma odwagi. John Campbell w Bohaterze o 1000 twarzy wskazywa\u0142 na podobie\u0144stwa mi\u0119dzy mitami r\u00f3\u017cnych kultur, na to, \u017ce w wielu historiach bohater powtarza t\u0105 sam\u0105 drog\u0105, oboj\u0119tnie czy jest Gilgameszem, Harry Potterem czy Lukiem Skywalkerem. W swojej esencji mo\u017cna je nazwa\u0107 powie\u015bciami o zmianie i dorastaniu. Bilbo wracaj\u0105cy z podr\u00f3\u017cy nie jest tym samym hobbitem, kt\u00f3ry w ni\u0105 wyruszy\u0142. Zmieni\u0142 si\u0119 i dor\u00f3s\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Pewno wi\u0119kszo\u015b\u0107 z was gra\u0142a w produkcje CD projektu albo widzia\u0142a kawa\u0142ek serialu. Gor\u0105co was jednak zach\u0119cam do przeczytania Wied\u017amina, a zw\u0142aszcza opowiada\u0144. To jest fascynuj\u0105ca historia, o zmianie i dorastaniu g\u0142\u00f3wnego bohatera, o tym, jak podr\u00f3\u017c zmienia jego priorytety i przekonania o sobie. Ponadto wbrew przekonaniu r\u00f3\u017cnych s\u0142owianofil\u00f3w \u015bwiat wied\u017amina pe\u0142nymi gar\u015bciami czerpie z anglosaskich legend, kontynentalnych ba\u015bni i wrzuca w to wszystko typowo polskiego bohatera. Przeczytajcie Ostatnie \u017cyczenie, bo nie do\u015b\u0107, \u017ce proza Sapkowskiego jest najwy\u017cszej pr\u00f3by to historie, kt\u00f3re opowiada, wci\u0105\u017c poruszaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Fantasy jak \u017cadna inna literatura pozwala nam pozna\u0107 i przetrawi\u0107 baga\u017c kulturowy, kt\u00f3ry ze sob\u0105 niesiemy. Opowiada o herosach i ich drodze. Pozwala zrozumie\u0107, jak dorastamy.<\/p>\n\n\n\n
Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, science fiction nie przewiduje przysz\u0142o\u015bci, czasem jednak trafia zaskakuj\u0105co blisko, Nad\u015bwietlny nap\u0119d znany ze Star Treka jest w tej chwili przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 fizyk\u00f3w teoretycznych. Czasem te\u017c jest po prostu pasem transmisyjnym miedzy nauka a publik\u0105 Post-scarcity economy czy uniwersalny doch\u00f3d podstawowy to poj\u0119cia, kt\u00f3re do w miar\u0119 powszechnego dyskursu trafi\u0142y ca\u0142kiem niedawno, tymczasem w ksi\u0105\u017ckach KSR czy Webera mo\u017cna by\u0142o je znale\u017a\u0107 dawno temu.<\/p>\n\n\n\n
Je\u017celi chodzi o zachwyt nad technologi\u0105 i nauk\u0105, ma\u0142o kto dor\u00f3wnuje Andy Weirowi. Przeczytajcie \u201eProjekt Hail Mary\u201d. To mniej znana od Marsjanina historia, ale chyba od niego lepsza. Opowiada o misji ratowania \u015bwiata, o tym, jak wahad\u0142em mierzy\u0107 grawitacj\u0119 i o pot\u0119dze ewolucji. Jego techno optymizm bywa naiwny, ale g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce nie p\u00f3\u0142b\u00f3g, nie wybraniec losu, nie superbohater z niesamowitymi mocami, a zwyk\u0142y cz\u0142owiek wyposa\u017cony w pot\u0119g\u0119 ludzkiej wiedzy mo\u017ce zosta\u0107 bohaterem, jest fundamentalne dla SF.<\/p>\n\n\n\n
Fantastyka pozwala lepiej zrozumie\u0107, kim jeste\u015bmy. Stawiaj\u0105c raz po raz pytanie: \u201eco by\u0142oby, gdyby\u201d, odkrywa przed nami nowe i nieznane mo\u017cliwo\u015bci. Powsta\u0142a, kiedy doro\u015bli\u015bmy i zrozumieli\u015bmy, \u017ce nie mo\u017cemy dalej uczy\u0107 si\u0119 na b\u0142\u0119dach naszych matek i ojc\u00f3w, bo \u015bwiat zmienia si\u0119 zbyt szybko. Wczorajsze ostrze\u017cenia i przypowie\u015bci s\u0105 dzi\u015b nieaktualne.<\/p>\n\n\n\n
Ludzie, kt\u00f3rzy stworzyli \u201eMad Maxa\u201d czy \u201eKantyczke dla Leibowitza\u201d nie przewidywali nuklearnej zag\u0142ady, starali si\u0119 jej zapobiec. Historie, kt\u00f3re opowiada fantastyka, s\u0105 odwrotno\u015bci\u0105 samospe\u0142niaj\u0105cej si\u0119 przepowiedni z tragedii Edypa. Dzi\u0119ki temu, \u017ce je opowiadamy, mamy szans\u0119 unikn\u0105\u0107 losu, kt\u00f3ry opisuj\u0105. Historie fantastyczne pozwalaj\u0105 nam wej\u015b\u0107 na scen\u0119 teatru, zastrzeli\u0107 (piu, piu z laserka) wyrocznie i z odwag\u0105 Conana barbarzy\u0144cy p\u00f3j\u015b\u0107 skopa\u0107 ty\u0142ki bogom, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali zgotowa\u0107 Edypowi nieunikniony los.<\/p>\n\n\n\n